Door José Pietens – NHD 28 februari 2025 – foto Cees Hartman

De concertposters die de excentrieke Martin Kaye (1932-1989) voor Paradiso maakte, waren zó herkenbaar dat de naam van de beroemde Amsterdamse poptempel er eigenlijk niet meer op hoefde. De letterfanaat ontwierp, zeefdrukte en verspreidde van 1972 tot 1983 meer dan 1.050 affiches voor het poppodium. „Hij was er dag en nacht mee bezig, alles deed hij zelf.”

Zaandam – U2, Herman Brood. The Stranglers, Dire Strairs en Iggy Pop: een eindeloze reeks rock- en poptalent liep in die jaren in en uit bij Paradiso aan de Weteringschans. Martin Kaye zeefdrukte bijna letterlijk onder hun voeten. „In een donkere kelder. Het stof kwam door het plafond en dan stond-ie er ook nog bij te blowen en een biertje te drinken”, zegt Ed Visser (74).

De oud-graficus uit Koog aan de Zaan beheert een collectie originele posters en houdt de nalatenschap van zijn leermeester onder de aandacht. Dit weekeinde doet hij dat in de Zaandamse galerie Zaansgroen, met een verkoopexpositie en lezingen. Visser, die jarenlang met een mobiele zeefdrukkerij door het land trok. zag zijn ‘eerste Kaye’ in 1972 in de Amsterdamse Leidsestraat. Opvallend door de kenmerkende letters en de zogeheten irisdruk, een techniek die een geleidelijk kleurverloop laat zien. „Heel gecompliceerd om te maken. Kaye kon prachtig die verlooptinten drukken, echt onnavolgbaar. Hij kon zelfs een lichtje in de posters laten schijnen, alsof de artiest inde spotlights staat.”

Visser kwam regelmatig in de kelder om Kaye te assisteren en van hem te leren. Diens uitgangspunt was dat je posters al fietsend moest kunnen lezen. Ze moeten duidelijk zijn en niet over het ego van de maker gaan. „Kaye onderscheidde zich door techniek en vormgeving. Zijn handtekening was zo herkenbaar dat je meteen wist dat het om Paradiso ging. De naam van de club kon hij er klein onder zetten en een adres hoefde niet meer. Aan jaartallen deed hij ook niet, dat nam te veel ruimte in beslag.”

Vrijheid

Kaye was in Engeland opgeleid tot letterkunstenaar. Hij maakte sierletters voor onder meer displays en uithangborden. Aangetrokken door de vrijheid van Amsterdam, stak hij de Noordzee over. Vermoedelijk speelde zijn geaardheid een rol. Kaye was homoseksueel en in Engeland werd homoseksualiteit in 1967 pas uit de strafwet gehaald. „En hij hield van blowen, dat kon in Amsterdam volop.” Als ‘wat oudere man’ viel hij op in Paradiso. Hij deed er eerst creatieve middagen en van het een kwam het ander. In de kelder was hij dag en nacht bezig met de posters.
„Letters snijden, pielen met foto’s. Omdat hij niet altijd foto’s van de artiesten had – internet en computers waren er nog niet -leende hij vaak platenhoezen bij de platenwinkels rond Paradiso.” Het zeefdrukken was een ware krachtproef. Elke kleur wordt apart met ccn rakel over het sjabloon getrokken en dat is volgens Visser al zwaar.

Drukgangen

Omdat Kaye meerdere kleuren gebruikte, waren er ook meerdere drukgangen nodig; soms wel zes. „Kun je het je voorstellen? Hij drukte de posters in oplages van 100 tot 125 exemplaren, en die dan allemaal zes keer. Gebruikte hij ook nog eens hooggepigmenteerde inkt die niet makkelijk over dc zeef ging, maar daardoor hebben zc vijftig jaar later nog steeds een enorme kleurkracht.”

,,Als alles klaar was, ging hij de stad in om de posters te verspreiden bij cafés. De oplage was klein, maar het leek alsof de hele stad was volgeplakt. De posters sprongen eruit en hingen op de goede plekken.’’ Kaye betaalde een prijs voor het fysiek zware werk. In 1983 werd hij door pijn aan armen en schouders gedwongen te stoppen. Hij richtte zich toen op typografie. In 1989 werd hij in zijn woning vermoord bij een roofoverval. „Op zijn verjaardag. De dader wilde vermoedelijk het geld hebben dat Kaye met een ontwerpklus had verdiend, een paar honderd euro. Jaren later is de dader opgepakt in Oostenrijk, toen hij de offerblokken in een kerk leeghaalde.’’
Visser is onvermoeibaar in het levend houden van Kayes werk. „Veel Nederlanders kopen zijn werk vanwege het sentiment, omdat ze bij een concert zijn geweest. Maar de Paradiso-posters zijn autonome kunstwerken die ook
gewild zijn bij liefhebbers van vormgeving en die het niet kan schelen wie er op de poster staat.’’ Daarnaast ziet hij de affiches als cultureel erfgoed die het verhaal van zeefdrukposters en Paradiso vertellen. „Op Vera in Groningen na, laat geen enkel podium in Nederland posters meer maken door zeefdrukkers. Vroeger zag je het veel vaker: Drieluik in Zaandam, Provadja in Alkmaar, noem maar op. Maar geen enkele club ter wereld had, zoals Paradiso, een en dezelfde man die zo lang posters ontwierp en maakte.’’

Expositie en lezing

Een complete serie originele posters van Martin Kaye is ondergebracht bij Designmuseum Dedel in Den Haag. Ed Visser komt 1 en 2 maart met zijn privécollectie naar Zaansgroen (Zeemansstraat 54, Zaandam), geopend van 13 tot 17 uur. Beide dagen geeft hij om 14.00, 15.00 en 16.00 uur een korte lezing. Gratis entree.